19 II 1911 · ciekawostka C-043
„Tu przecież ma się pielęgnować niemieckość” — list do burmistrza
Po tym, jak Prezydent Rejencji 8 lutego 1911 r. ostatecznie odmówił zgody na mieszkalne poddasze, Schmidtke napisał do burmistrza Sopotu Maxa Woldmanna czterostronicowy list — najbardziej osobisty dokument w całych aktach. Pokazujemy dwie pierwsze karty. Zaczyna od żalu, że burmistrz nazwał jego dom rok wcześniej „tylko »ładnym«”, choć mieszka w nim „sześć zamożnych rodzin”; przypomina obietnicę Kollatha i to, że „wbudował nawet dźwig, głównie dla górnych mieszkań”; potem oskarża „zawistnych” o udaremnienie ulgi i grozi, że będzie zmuszony oddać dom „w inne ręce”. Kulminacja to zdanie w retoryce pruskiej polityki narodowościowej w Prusach Zachodnich: „Tu przecież ma się pielęgnować niemieckość i utrzymać Niemca na jego ojcowiźnie”. Na dowód krzywdy przywołuje wcześniejszą budowę przy Schulstraße 9 (1904), gdzie musiał zejść o piętro i rozebrać gotową piwnicę. Magistrat 23 lutego odpisał, że wbrew decyzji rejencji nic zrobić nie może, i odłożył sprawę do akt.
Karta 1 z 2 · APGoG 2,966, k. 189 · pełny opis w archiwum
List A. Schmidtkego do burmistrza Woldmanna z 19 II 1911 — strona 1
DE Oryginał
Zoppot, den 19. Februar 1911. [pieczęć:] Magistrat Zoppot · Eingeg. d. 20 Feb. 1911 · Tagebuch № B 1029/11
Es dürfte hier allgemein bekannt sein, dass die hiesige Polizeiverwaltung vor einigen Jahren in Aussicht stellte, die Härten der jetzigen Bauordnung zu mildern. In erster Linie sollte das ganze Dachgeschoss zu Wohnungen freigegeben werden. Herr Bürgermeister Dr. Kollath machte mir damals, bei dem Neubau Schulstraße 44 den Vorschlag[?], das Dachgeschoss so auszubauen, dass es ganz zu Wohnungen eingerichtet werden könnte. Die Genehmigung hierzu wollte er erwirken. Das veranlasste mich überhaupt zu bauen, da eine Verzinsung nur auf diese Weise möglich war.
Die Räume im Dachgeschoss habe ich vorgesehen und sogar einen Fahrstuhl eingebaut, hauptsächlich für die oberen Wohnungen. Wie ich ersehen habe, hat auch jetzt die Absicht bestanden, das ganze Dachgeschoss zu Wohnungen freizugeben. Plötzlich ist hiervon wieder Abstand genommen worden. Ich habe mir die großen Kosten gemacht und darf die 2 kleinen Wohnungen, die hier in Betracht kommen, nicht vermieten. Es erwächst mir wieder ein großer Schaden, der zur Folge hat, dass sich mein Haus nicht verzinst.
Euer Hochwohlgeboren bezeichneten meinen Neubau in der Schulstraße im vorigen Jahr nur mit „schön”. Tatsächlich habe ich keine Kosten gescheut und das Haus vornehm[?] behaglich fachmännisch eingerichtet. Es haben hier 6 wohlhabende Familien eine behagliche Wohnung gefunden, die sie anderwärts vergeblich gesucht hätten. Ich sollte meinen, man könnte es einer […] […], dass ich es gewagt habe, solch einen [→ k. 190]
An Bürgermeister Woldmann Hochwohlgeboren Hier.
PL Przekład
Sopot, 19 lutego 1911. [pieczęć:] Magistrat Sopot · wpłynęło 20 II 1911 · dziennik nr B 1029/11
Powszechnie tu zapewne wiadomo, że tutejszy Zarząd Policji kilka lat temu zapowiadał złagodzenie surowości obecnej ordynacji budowlanej. W pierwszym rzędzie całe poddasze miało zostać zwolnione na mieszkania. Pan burmistrz dr Kollath złożył mi wówczas, przy budowie nowego domu Schulstraße 44, propozycję[?], by tak rozbudować poddasze, żeby dało się je w całości urządzić na mieszkania. Zgodę na to chciał sam wyjednać. To właśnie w ogóle skłoniło mnie do budowy, ponieważ tylko w ten sposób oprocentowanie było możliwe.
Pomieszczenia na poddaszu przewidziałem i wbudowałem nawet dźwig, głównie dla górnych mieszkań. Jak zobaczyłem, także teraz istniał zamiar zwolnienia całego poddasza na mieszkania. Nagle jednak znów od tego odstąpiono. Poniosłem wielkie koszty, a dwóch małych mieszkań, o które tu chodzi, nie wolno mi wynająć. Powstaje mi znów wielka szkoda, której skutkiem jest, że mój dom się nie oprocentowuje.
Wasza Wielmożność określił w zeszłym roku mój nowy dom przy Schulstraße tylko słowem „ładny”. W rzeczywistości nie szczędziłem kosztów i urządziłem dom okazale[?], wygodnie i fachowo. Sześć zamożnych rodzin znalazło tu wygodne mieszkanie, którego gdzie indziej szukałyby na próżno. Sądzę, że można by […] […], że odważyłem się na taki [→ k. 190]
Do Wielmożnego Pana Burmistrza Woldmanna, tutaj.
Uwagi: odczyt, kontekst, dalszy ciąg sprawy
Karta o średniej pewności odczytu w dwóch ostatnich wierszach (nieczytelne słowa oznaczone); reszta sprawdzona na skanie (QA 2026-08-25). „Sześć zamożnych rodzin” zgadza się z księgą adresową 1911 (sześciu lokatorów głównych).
Karta 2 z 2 · APGoG 2,966, k. 190 · pełny opis w archiwum
List z 19 II 1911 — strona 2
DE Oryginał
einen großen modernen Neubau zuzuführen. Statt dessen haben es Neider fertig bekommen, die in Aussicht gestellte Vergünstigung zu hintertreiben. Wozu soll das führen, wenn den Hausbesitzern solche Schädigungen zugefügt werden? Man verliert einfach die Freude an seinem Besitz und wird genötigt, ihn in andere Hände weiter zu geben. Hier soll doch das Deutschtum gepflegt und der Deutsche an seiner Scholle festgehalten werden. Auf diese Weise wird sie einem aber verleidet.
Euer Hochwohlgeboren bitte ich höflichst, vor Inkrafttreten der neuen Bauordnung dafür einzutreten, dass das gegebene Versprechen hinsichtlich der Freigabe des ganzen Dachgeschosses zu Wohnungen erfüllt wird. Die wenigen Häuser, die in Betracht kommen, werden dadurch nicht größer, denn die Räume sind bereits vorhanden.
Wie sehr ich geschädigt worden bin, geht aus folgenden Tatsachen hervor: 1904 kaufte ich das Grundstück Schulstraße 9 hierselbst. Nach den damaligen Bestimmungen konnte ich 3 Wohngeschosse und ein ausgebautes Dachgeschoss aufführen. Als ich mein Bauprojekt vorlegte, das viel mehr erfüllte als vorgeschrieben war, änderte man auf mein Gesuch hin plötzlich die Bauflucht und die Bauordnung. Mein Projekt wurde über den Haufen geworfen. Aus dem Bauplatz konnte ich nicht das machen, was ich beabsichtigt hatte. Ich mußte eine ganze Etage niedriger bauen und sogar das bereits fertig gestellte Kellergeschoß abbrechen. Als ich mit meinem Bau fertig war, da hatte man eingesehen, daß die geänderte Bauordnung [→ k. 191: zu große Härten hatte]
PL Przekład
…wznieść duży, nowoczesny dom. Zamiast tego zawistni zdołali udaremnić zapowiedzianą ulgę. Do czego to ma prowadzić, jeżeli właścicielom domów wyrządza się takie szkody? Człowiek po prostu traci radość ze swojej własności i jest zmuszony oddać ją w inne ręce. Tu przecież ma się pielęgnować niemieckość i utrzymać Niemca na jego ojcowiźnie. W ten sposób jednak mu się ją obrzydza.
Waszą Wielmożność proszę uprzejmie, aby przed wejściem w życie nowej ordynacji budowlanej wstawił się Pan za tym, by dane przyrzeczenie co do zwolnienia całego poddasza na mieszkania zostało dotrzymane. Nieliczne domy, które wchodzą w grę, nie staną się przez to większe, bo pomieszczenia już istnieją.
Jak bardzo zostałem poszkodowany, wynika z następujących faktów: w 1904 r. kupiłem tutejszą nieruchomość Schulstraße 9. Wedle ówczesnych przepisów mogłem wznieść trzy kondygnacje mieszkalne i rozbudowane poddasze. Gdy przedłożyłem swój projekt budowlany, spełniający znacznie więcej, niż przepisano, nagle — w odpowiedzi na mój wniosek — zmieniono linię zabudowy i ordynację budowlaną. Mój projekt wywrócono do góry nogami. Z placu budowy nie mogłem zrobić tego, co zamierzałem. Musiałem zbudować o całą kondygnację niżej, a nawet rozebrać już gotową kondygnację piwniczną. Gdy skończyłem budowę, zrozumiano, że zmieniona ordynacja budowlana [→ k. 191: zawierała zbyt wielkie uciążliwości]
Uwagi: odczyt, kontekst, dalszy ciąg sprawy
Schulstraße 9 to odrębna, wcześniejsza posesja tego samego inwestora — nie nasza działka, która w 1904 r. należała do kogo innego i którą Schmidtke opisuje na następnej karcie osobno („w 1906 zaoferowano mi do kupna nieruchomość Schulstraße 44”). Karty 191–192 (nie pokazane): historia zakupu w 1906 r., zapowiedź roszczeń odszkodowawczych; odpowiedź magistratu z 23 II 1911. „Deutschtum … Scholle” — słownictwo pruskiej polityki „umacniania niemczyzny” na wschodzie; użyte tu w sporze o tynki na strychu.
Oznaczenia: [ ] uwagi wydawcy · [?] odczyt niepewny · […] miejsce nieczytelne · przekreślenie skreślone w oryginale. Pisownia epoki zachowana (daß, Miether).