Winda — pełne opracowanie

1. W skrócie

• Dźwig osobowy jednokabinowy firmy Burckhardt & Ziesler z Chemnitz (rzeczoznawca w 1964 r. zapisał nazwę z błędem: „Burekkart & Ziesler Maschinen Fabrik – Chemnitz”; chodzi o fabrykę maszyn założoną w 1865 r. PRAWDOPODOBNE), udźwig 300 kG, 4 osoby, napęd elektryczny, wciągarka bębnowa, maszynownia boczna obok podszybia w suterenie, kabina o pełnych ścianach z drzwiami rozsuwnymi, zawieszona na jednej linie (źródło: PKP 1963–65: Orzeczenie rzeczoznawcy o dźwigu…, s. 2). Do 23 IX 2026 wnioskowaliśmy o tym tylko pośrednio (elektryczny dźwig bębnowy z napędem dolnym); orzeczenie potwierdza ten wniosek.
• Winda nie była w projekcie. Nie ma jej ani w projekcie Heinricha Dunkela z 1906 r., ani w zatwierdzonym projekcie Hermanna Wolschona z 2 IV 1908. Wprowadził ją inwestor August Schmidtke zmianą projektu z 27 VII 1909 („Außerdem ist ein Personenaufzug vorgesehen” — „ponadto przewidziano dźwig osobowy”). Zmianę zatwierdzono Nachtrags-Bauscheinem (uzupełniającym pozwoleniem na budowę) 31 VIII 1909, przed rozpoczęciem budowy 12 X 1909 (źródło: AB 98, 100).
• Odbiór i dozór: część maszynową zbadało przed 23 VIII 1910 Westpreußischer Verein zur Überwachung von Dampfkesseln (Zachodniopruskie Stowarzyszenie Dozoru Kotłów Parowych, ówczesny organ dozoru technicznego, poprzednik TÜV/UDT). Dźwig był „w ruchu” od przełomu 1910/11. Odbiór dozorowy nastąpił 8 V 1911, policyjny 11 V 1911; książkę rewizyjną (Revisionsbuch) z atestami odbioru i egzaminu dźwigowego (Fahrstuhlführer) doręczono właścicielowi 16 V 1911 (źródło: AB 177, 179, 180).
• Winda z obsługą, nie automatyczna. Pruskie rozporządzenie o dźwigach z 28 IV 1908 (§ 32) dopuszczało dźwigi osobowe ze sterowaniem mechanicznym (linka, dźwignia) tylko „w towarzystwie specjalnego dźwigowego”; egzamin dźwigowego z V 1911 i starania właściciela o mieszkanie dla dozorcy windy (Aufzugwärter) w 1912 r. wskazują, że mieszkańcy nie jeździli sami PRAWDOPODOBNE (źródło: AB 179, 195, 210; raport kwerendy projektu). Portier Franz Rutkowski mieszkał w suterenie od południa i „stąd nadzorował dźwig i ogrzewanie” (źródło: AB 195, 202).
• Lokalizacja: szyb otwarty w duszy klatki głównej (prostej), po zachodniej stronie atrium (schody kręcone są po wschodniej), od piwnicy po poddasze, ogrodzony kratą z siatką. Widać go na rzutach z 1910 (z obrysem kabiny), 1963 (114 × 280 cm), 1988 (114 cm) i 2000 (115 × 281 cm). Kraty szybu z 1910 r., z odlewaną tabliczką „R. Karstädt / Elbing”, stoją na wszystkich kondygnacjach do dziś; Karstädt (ślusarz artystyczny z Elbląga) zrobił oprawę szybu, nie dźwig (źródło: PL _007–_012; 1964 r. Kościuszki/ inwentaryzacja-1963-*; Inwentaryzacja 2000/skan_06; 2026-zdjecia/zdjecia_po/).
• Po 1945 r. winda stała nieczynna. Kabina stała w szybie co najmniej do 25 IV 1964: orzeczenie rzeczoznawcy SIMP opisuje „unieruchomioną kabinę na parterze” ze „składowiskiem rupieci”, drzwi szybu na kłódkę, podszybie używane jako piwnica, wciągarkę bez silnika, „do wyzłomowania” . PKP przewidziało w 1962 r. 20 000 zł na remont dźwigu; rzeczoznawca uznał remont za droższy od nowego dźwigu i zalecił zakup nowego. Nowego dźwigu nigdy nie zamontowano (źródło: PKP 1963–65: Orzeczenie rzeczoznawcy o dźwigu…, s. 2–4). W 1968 r. windy już nie było WSPOMNIENIE → usunięcie między IV 1964 a 1968.
• Pierwszy dokument o braku dźwigu: IV 1988 — inwentaryzacja TSP „Wodnik” dla PKP: „drzwi do nieistniejącego obecnie dźwigu osobowego ażurowe, ozdobne”, „szyb windy zabezpieczony siatką stalową” (źródło: 1988 r. Kościuszki Wodnik/CCI_000018). Nadszybia ani maszynowni górnej nigdy nie było (zdjęcia 1988/89 i 2026) .
• Legenda „zabrana do renowacji i nie wróciła” ma najprostsze wyjaśnienie w dokumentach z lat 1962–64: PKP formalnie planowało „remont dźwigu”, ekspertyza zakwalifikowała wciągarkę do złomowania i zaleciła nowy dźwig; stary zapewne wywieziono, nowego nie kupiono HIPOTEZA mocna. Wersja o przeniesieniu do Dyrekcji Kolei w Bydgoszczy jest wobec stanu maszyny (bez silnika) mało prawdopodobna PRAWDOPODOBNE; żaden dokument jej nie potwierdza.
• Czego nie wiemy: kto i kiedy (1964–68) usunął kabinę i wciągarkę, czy zamówiono nowy dźwig i dlaczego go nie zamontowano; jak wyglądało urządzenie z 1910/11 r. (rysunek dźwigu poszedł do dozoru, nie do akt budowlanych); czy w domu zachowały się ślady sposobu obsługi (dzwonek, klucz). Tropy: akta PKP (DOKP Gdańsk, Biuro Projektów Kolejowych — umowa 63-195, zlecenie D4c/23223/112/63, protokół przeglądu z 26 IX 1962), dozór techniczny (TDT/UDT), Staatsarchiv Chemnitz (Burckhardt & Ziesler), teczka 3/2 RSP Rudno, pochodzenie teczki z prywatnych zbiorów — rozdz. 8.

2. Kalendarium windy 1906–2026

3. Geneza: skąd winda w projekcie (1906–1909)

1. Dwa projekty bez windy. Ani secesyjny projekt Dunkela z 21 V 1906 (dom z piekarnią i sklepem kolonialnym), ani zatwierdzony 2 IV 1908 projekt Wolschona nie przewidywały dźwigu: dusza klatki ma na rzutach 1908 ok. 25 cm, statyka z 1908 r. nie zna obciążeń od dźwigu (źródło: PL _049–_057, _073–_074; AB 47–48).
2. Zmiana z lata 1909. Budowy przez półtora roku nie rozpoczęto. 27 VII 1909 Schmidtke złożył zmieniony projekt: nowa elewacja oraz „Personenaufzug” (źródło: AB 98). Komisja Budowlana nie wniosła zastrzeżeń (AB 99), a Nachtrags-Bauschein z 31 VIII 1909 objął dźwig: rysunki „obu klatek i dźwigu osobowego, każdy w trzech egzemplarzach” (AB 100, weryfikacja na skanie). We wrześniu urząd przypominał o brakującej dokumentacji dźwigu (AB 101). Rysunek dźwigu nie zachował się w aktach budowlanych; zapewne trafił do stowarzyszenia dozorowego, które badało część maszynową (por. AB 177) PRAWDOPODOBNE.
3. Wejście i szyb. Blatt III z 1908 r. (PL _053) rysuje portal pośrodku frontu; elewacja projektu zamiennego z 1909 r. (PL _038) już go nie ma → w 1909 r. wejście przeniesiono na elewację północną, a za atrium, od zachodu, stanął szyb przy klatce głównej. Dźwig obsługiwał więc mieszkania z klatki przy wejściu; schody kręcone w atrium pozostały drogą gospodarczą (Nebentreppe) PRAWDOPODOBNE (weryfikacja odczytu rzutów 29 VIII 2026). Od ulicy nigdy nie było drzwi.
4. Motyw. Schmidtke pisał, że wbudował windę „głównie dla górnych mieszkań” (AB 189). Dom miał być „herrschaftliches Wohnhaus” (reprezentacyjny dom mieszkalny; tak ówczesny rynek nazywał duże mieszkania o wysokim standardzie dla zamożnych lokatorów) z nowoczesnym wyposażeniem: winda, centralny odkurzacz, centralne ogrzewanie, szklany dach świetlika (AB 143). Winda była elementem kalkulacji: górne mieszkania (II piętro i planowane poddasze) miały się wynajmować zamożnym rodzinom PRAWDOPODOBNE. Z windą wiązała się sprawa poddasza (zakaz zabudowy ponad ½ rzutu): w lutym 1910 r. właściciel skarżył się, że dom z windą i odkurzaczem daje tylko ok. 5 % (źródło: AB 143).
5. Prestiż. Dźwig osobowy w czynszowej kamienicy kurortu w 1910 r. był rzadkością; pytanie „ile budynków z windą miał Sopot w 1910 r.?” pozostaje otwarte (rozdz. 8). W tych samych latach fachowa literatura (Bloch 1911, Bethmann 1913) zalecała już dźwigi automatyczne, bez windziarza; sopocki dźwig był typem schodzącym już w chwili uruchomienia PRAWDOPODOBNE (źródło: raport kwerendy projektu § 3).

4. Urządzenie: producent, typ, parametry, szyb, maszynownia

4.1. Producent

Rzeczoznawca spisał w 1964 r. nazwę producenta z tabliczek na urządzeniu; w maszynopisie orzeczenia stoi „Burekkart & Ziesler Maschinen Fabrik – Chemnitz” (źródło: PKP 1963–65: Orzeczenie rzeczoznawcy o dźwigu…, s. 2). Pierwszy człon przekręcił piszący — fabryka nie myliła się we własnej nazwie; „Ziesler” i „Chemnitz” wskazują jednoznacznie na Maschinenfabrik Burckhardt & Ziesler (fabryka maszyn założona w Chemnitz w 1865 r. przez inżynierów Hermanna Augusta Burckhardta i Ernsta Paula Zieslera; wyposażała m.in. browary, w Nowym Ratuszu w Chemnitz zamontowała paternoster) PRAWDOPODOBNE (identyfikacja; informacje o firmie z sieci, 23 IX 2026, bez weryfikacji archiwalnej). Wcześniejsze tropy producenta okazały się puste: fraza „Fahrstuhlanlage: Carl Flohr, Berlin” przy „Kurhaus für Zoppot” była sklejką dwóch niezwiązanych miejsc tomu „Berliner Architekturwelt” 1910, a Flohr nie miał w 1910 r. placówki w Gdańsku (źródło: raport kwerendy projektu § 1, 4). Richard Karstädt z Elbląga wykonał schody kręcone, dach świetlika (XI 1909) i kraty szybu (tabliczka in situ). Od 1910 r. był Königl. Hof-Schlossermeister (królewskim nadwornym mistrzem ślusarskim); jego firma Karstädt & Hopp, Kunstschlosserei, już w 1900 r. robiła kraty i ślusarkę budowlaną. Był ślusarzem, nie producentem dźwigu PRAWDOPODOBNE. Rysunków i katalogu samego urządzenia nie mamy; dokumentacja dźwigu szła do dozoru (rozdz. 8).

4.2. Napęd i parametry

Orzeczenie z 25 IV 1964 (źródło: PKP 1963–65: Orzeczenie rzeczoznawcy o dźwigu…, s. 2) opisuje z „istniejących napisów” i oględzin — wszystko :

Zastrzeżenie: opis dotyczy stanu z 1964 r. Teoretycznie napęd mógł być wymieniony między 1911 a 1945 r., ale w aktach budowlanych do 1927 r. i gruntowych do 1943 r. nie ma śladu przebudowy, a napis producenta z Chemnitz pasuje do montażu z 1910 r. PRAWDOPODOBNE ( stan 1964 = stan pierwotny). Materiału kabiny dokument nie podaje; mieszkańcy pamiętają kabinę drewnianą WSPOMNIENIE — „ściany pełne” temu nie przeczą.

Dlaczego wcześniej wnioskowaliśmy to samo. Zanim pojawił się dokument z 1964 r., za elektrycznym dźwigiem bębnowym z napędem dolnym przemawiał zbieżny zestaw poszlak (wszystkie nadal aktualne jako kontekst):

„Dampfkessel” w nazwie dozoru nie znaczy „winda parowa”. Jedyne miejsce, gdzie przy windzie pojawia się para, to nazwa instytucji: Westpreußischer Verein zur Überwachung von Dampfkesseln. Stowarzyszenia nadzoru kotłów parowych (Dampfkessel- Überwachungs-Vereine) były w Prusach państwowo upoważnionymi organami dozoru technicznego i od przełomu XIX/XX w. badały także dźwigi każdego typu — to bezpośredni poprzednicy TÜV (w Polsce UDT). Potwierdza to statut gdańskiego stowarzyszenia (1880, PBC 50172): cel = kotły oraz „Apparate und Maschinen, soweit sie von den Behörden vorgeschrieben werden” (aparaty i maszyny, o ile przepisują to władze); protokół rewizji w 2 egzemplarzach — w archiwum stowarzyszenia i w książce u właściciela (źródło: opracowanie projektu). Nagłówek „der staatlich beauftragte Kesselprüfer” (państwowo upoważniony rewident kotłów) to stała tytulatura firmowa; treść AB 179 (egzamin Fahrstuhlführera, Revisionsbuch dźwigu) nie zostawia wątpliwości, czego dotyczy.

Co zostawia po sobie elektryczny dźwig bębnowy z maszynownią dolną (i co z tego mamy): mała maszynownia obok szybu w piwnicy (1963: „050 MASZYN.”; 1964: „maszynownia boczna obok podszybia”), fundament wciągarki i przepusty lin (usunięte przy przebudowie piwnic), belka z krążkami zwrotnymi w głowicy szybu zamiast nadszybia (2026: belki stalowe w głowicy, bez widocznych krążków), przeciwwaga i prowadnice w szybie (2026: szyb pusty), tablica rozdzielcza i obwody w maszynowni (1964: tablica zdemontowana; 2026: rurka i 4 kikuty przewodów w stropie), krata/siatka wokół szybu i drzwi szybowe (1964: siatka 2 mm/26 mm, drzwi 945 × 2110; 2026: kraty Karstädta z zamkami). Układy parowy i hydrauliczny (osobny kocioł z kominem i palaczem; cylinder nurnikowy w gruncie lub pompownia z akumulatorem) nie zostawiły śladu w źródłach, a dokument z 1964 r. je wyklucza.

4.3. Szyb i kraty

• Położenie: szyb w duszy klatki głównej (prostej), po zachodniej stronie atrium; schody kręcone po wschodniej . Szyb leży poza atrium, w obrębie klatki. Rozbieżne opisy metryczek („klatka tylna/gospodarcza” 1963–89 vs „główna” 2000) dotyczą tej samej klatki prostej; „reprezentacyjna wachlarzowa” w 1963 r. = schody kręcone.
• Pięć serii rzutów, jeden pion: 1910 (Lehnert & Bastian, PL _007–_012): zaokrąglony zamknięty obrys między biegami, na I–II p. z prostokątem kabiny; obrys także na piwnicy → szyb sięgał piwnicy (weryfikacja 25 VIII 2026) · 1963: prostokąt 114 × 280 cm (łańcuch 137|41|114|158) na parterze, I–III p. i poddaszu, bez drzwi i opisu; zachodnia krawędź linią przerywaną · 1988 (Wodnik): ten sam prostokąt, 114 cm, pusty, bez opisu; tekst: szyb „zabezpieczony siatką stalową”, drzwi „ażurowe, ozdobne” · 1989 (projekt PKP): 110 cm, przekreślony krzyżem, nowe ścianki na końcach · 2000 (ORTECH): 115 × 281 cm przy zachodniej stronie biegu głównego, na wszystkich kondygnacjach po poddasze; krawędź od korytarza atrium grubą linią przerywaną — przegroda niemurowana.
• Rozmiar: ~1,15 × 2,8 m to miejsce na kabinę ok. 0,9–1,0 × 1,2–1,4 m plus przeciwwaga i prowadnice — typowy mały dźwig osobowy na 2–4 osoby sprzed 1914 r. [wiedza ogólna]; zgodne z „300 kG, 4 osoby” z 1964 r.
• Stan 2026: szyb pusty na całej wysokości (bez kabiny, prowadnic, lin, przeciwwagi), otwarty od strony biegu głównego — przez siatkę widać schody → klatka dźwigu otwarta w duszy schodów (Fahrstuhlschacht im Treppenauge), nie szyb murowany; „przerywana” krawędź na rzutach = siatka/krata . Na każdej kondygnacji od strony spoczników stoi oryginalna secesyjna krata szybu z siatką: szczyt z motywem wschodzącego słońca, fryz z kółek, elipsy, złocone rozety. Drzwi są dwuskrzydłowe, z zamkiem skrzynkowym na klucz (bez widocznego rygla sprzężonego z położeniem kabiny; takie rozwiązanie było typowe dla dźwigów obsługiwanych, gdzie klucz miał windziarz). Na parterze brama jest wyższa, tuż za przeszkloną ścianką przedsionka; jedna krata jest malowana na biało. Odlewana tabliczka „R. Karstädt / ELBING” na nakładce kraty (opisy zdjęć: materiały projektu, materiały projektu). Siatka o wysokości 1,95 m nad stopniami i drzwi 945 × 2110 mm z orzeczenia 1964 to opis tych samych krat PRAWDOPODOBNE. Kraty odmalowano w 2012 r. (szarozielone, rozety złocone); projekt PKP z 1989 r. „zamknięcia otworów szybu” nie został w tym zakresie zrealizowany .
• Sygnalizacja przy kratach (relacja, 12 X 2026): wg jeden z mieszkańców przy kracie „przy otworze” były przyciski „1, 2, 3 piętro”, a po prawej „strzałka”, na której było widać, gdzie jest winda WSPOMNIENIE. Orzeczenie 1964 wylicza w instalacji obwód sygnalizacyjny (obok siłowego, sterowych i oświetleniowych) — przewody do przystanków istniały; „strzałka” to najpewniej wskaźnik położenia kabiny (Stockwerkanzeiger — tarcza ze wskazówką), standard dźwigów z obsługą [wiedza ogólna]. Trzy numerowane przyciski przy jednych drzwiach nie pasują do zwykłego dzwonka do windziarza (jeden na przystanek). Możliwe wyjaśnienia: tablica przywołań na parterze, późniejsze sterowanie zewnętrzne albo zlanie się w pamięci z przyciskami kabiny HIPOTEZA; rozstrzygną oględziny.
• Ślady in situ: (1) na ścianie na prawo od drzwi szybowych, gdzie wg relacji wisiała „strzałka pionowa”, dwa zamalowane ślady w jednym pionie ok. 10 cm od słupka kraty, w odstępie ok. 0,6–0,8 m: górny — punkt mocowania (kołek/nakrętka z otworem), dolny — kikut rurki instalacyjnej lub zaszpachlowany otwór po przewodzie. Układ „mocowanie u góry, doprowadzenie od dołu” pasuje do urządzenia elektrycznego na ścianie (wskaźnik położenia, dzwonek lub kaseta przycisków) PRAWDOPODOBNE (co do śladu instalacji; HIPOTEZA co do wskaźnika); sam ślad nie mówi, co wisiało. Zastrzeżenie mieszkańców („nie działało po wojnie”) nie podważa relacji: nieczynny wskaźnik mógł wisieć przez dziesięciolecia, skoro kabina stała w szybie co najmniej do 1964 r. (§ 5), a demontaż osprzętu przy kratach nie jest udokumentowany. (2) Wnętrze skrzynki zamka kraty (nakładka odchylona): listwa z pięcioma oczkami z otworami (końcówki oczkowe / zaciski przewodów), pod nią blaszki stykowe i śruby, niżej płytka montażowa i rygiel. To kontakt drzwiowy szybu (Schachttürkontakt) wbudowany w zamek — styk obwodu bezpieczeństwa, który blokował jazdę przy otwartych drzwiach; orzeczenie 1964 notuje, że „kontakty bezpieczeństwa wymagają częściowej wymiany” (materiały projektu) PRAWDOPODOBNE. Do krat prowadziły więc przewody (zapewne w pustym słupku lub rurką przy nim); to rozstrzyga wątpliwość, „czy do kraty dało się cokolwiek podłączyć kablami”. Elementy widziane „w głębi” przez jeden z mieszkańców nie są przyciskami pasażerskimi, choć mogły utrwalić się w pamięci jako „guziki”. Korekta opisu wyżej: zamek skrzynkowy miał też styk elektryczny; brak rygla sprzężonego z położeniem kabiny pozostaje PRAWDOPODOBNE. Do domknięcia: kondygnacja zdjęcia 1, zbliżenie skrzynki bez łańcucha i kikuty przewodów przy niej, czy dolny ślad to metalowa rurka.

4.4. Maszynownia i głowica

• Maszynownia dolna. Na rzucie piwnic z XII 1963 napis „050 MASZYN. P.IST.” stoi w pomieszczeniu ok. 2,6 × 2,0 m na północ od pionu szybu (pod spiżarnią „32 SPIŻ.”, z drzwiami z korytarza 029), a wąska komórka 90 cm w świetle (łańcuch 149|90|158) to dolny odcinek szybu (odczyt zweryfikowany 27 VIII 2026; wcześniejszy błędnie przypisywał nazwę komórce 90 cm) PRAWDOPODOBNE (źródło: PKP 1963–65: Rzut piwnic z maszynownią windy…). Orzeczenie 1964: „Maszynownia boczna umieszczona obok podszybia” — zgodne . W 1964 r. rzeczoznawca zaznaczył, że nowy dźwig może wymagać maszynowni nad szybem, jeśli Rejonowy Dozór Techniczny nie zgodzi się na boczną .
• Stan 2026: dawna maszynownia przebudowana na dwie mikropiwnice („od góry strop podłogi, od dołu sufit”); „w tych piwnicach były jeszcze w ścianach i podłodze jakieś resztki metalowych elementów, ale zostały usunięte wraz z remontem piwnic”. Na zdjęciu z 28 VIII 2026 widać betonowy strop z odciskiem deskowania na belce stalowej, a pod nim zardzewiałą rurkę Ø 3–4 cm wchodzącą w ścianę i cztery kikuty wielożyłowych przewodów obciętych przy stropie. To ślad instalacji elektrycznej zgodny z maszynownią dźwigu (zasilanie + sterowanie), lecz nierozstrzygający . Fundamentu wciągarki i przepustu lin w kadrze nie ma; oględziny podszybia i maszynowni są bezprzedmiotowe.
• Głowica bez nadszybia. Szyb kończy się na najwyższym spoczniku schodów głównych, bezpośrednio pod świetlikiem; nadszybia ani maszynowni górnej nigdy nie było — zgodne z napędem dolnym . Dziś głowicę zamyka niska (ok. 1,2 m) klatka z siatki z płaskim rusztem (półka na doniczki). W głowicy poprzeczne belki stalowe z otworami (kandydat na belkę krążków zwrotnych) oraz na ścianie okrągła tarcza z czterema otworami i wytynkowana wnęka. Jeden z mieszkańców opisuje ten zespół jako „kółko od mechanizmu wciągania windy”. Na zdjęciach (weryfikacja 29 VIII 2026) jest to małe kółko ok. 10 cm z 4 otworami, za małe na koło linowe wciągarki (40–80 cm). Pasuje do krążka cienkiej linki sterowniczej, sygnałowej lub dzwonkowej dźwigu z windziarzem albo do elementu dawnej instalacji elektrycznej HIPOTEZA; rozstrzygnie zbliżenie.
• Zaplecze w piwnicy południowej: na rzucie 1910 „Heizraum” (kotłownia c.o.) z wodomierzem leży w paśmie środkowym od strony ulicy, między kuchniami obu mieszkań piwnicznych (orientacja arkusza: ulica u dołu, lewe skrzydło = południe — korekta 2026-10-15); portier mieszkał „od strony południowej” i stamtąd nadzorował dźwig i ogrzewanie (AB 195) PRAWDOPODOBNE. Wolnostojąca bryła 140 × 115 cm w atrium na rzutach 2000 to komin kotłowni z 1964 r., nie szyb.

4.5. „Flaczki”

Relacja („flaczki windy zjeżdżały do piwnicy / do maszynowni i tam się chowały”) opisuje element ruchomy schodzący poniżej najniższego przystanku. Możliwe są trzy odczytania, wszystkie zgodne z dźwigiem linowym: (a) przeciwwaga znikająca w podszybiu, gdy kabina jedzie w górę; (b) liny nośne — przy maszynowni dolnej liny biegną z bębna w górę do krążków w głowicy i w dół do kabiny; (c) kabel zwisowy pętlą pod kabiną (tylko dźwig elektryczny ze sterowaniem z kabiny). Informator nie doprecyzował; szczegół „do maszynowni” najlepiej pasuje do (b) HIPOTEZA. Sprawa pozostaje nierozstrzygnięta.

5. Odbiór, dozór i obsługa (1910–1912)

• Procedura dwutorowa : część budowlana (szyb) — w Bauscheinie; część maszynowa — badanie przez Westpreußischer Verein zur Überwachung von Dampfkesseln e. V. (Gdańsk, Am Olivaer Tor 1, tel. 304), potem odbiór policji budowlanej (źródło: AB 177, 179).
• Podstawa prawna: Polizeiverordnung betreffend die Einrichtung und den Betrieb von Aufzügen (Fahrstühlen) — rozporządzenie policyjne o urządzeniu i ruchu dźwigów, ogłoszone w rejencji gdańskiej 28 IV 1908 (cytowane na AB 179/180; §§ 35 II i 36 I zgadzają się co do słowa z przedrukiem pruskiego wzorca w Bethmann, Der Aufzugbau, 1913, s. 684–704) : § 35 II — książka rewizyjna przekazywana właścicielowi; § 36 I–II — rewizje po roku, potem najrzadziej co 2 lata.
• § 32 „Führer” (dźwigowy): „Personenaufzüge mit mechanischem Steuerungsantrieb dürfen nur in Begleitung besonderer Führer benutzt werden” — dźwigi osobowe ze sterowaniem mechanicznym (linka, cięgna, korba) wolno użytkować tylko z egzaminowanym dźwigowym (≥ 18 lat, Befähigungsnachweis — świadectwo uzdolnienia wpisane przez rzeczoznawcę dozoru do książki rewizyjnej, pisemne przejęcie odpowiedzialności; „Die Prüfung der Führer hat mit der größten Strenge zu erfolgen” — egzamin z największą surowością). Przy elektrycznym sterowaniu kabinowym bez zatrzymania piętrowego potrzebny był dźwigowy ≥ 15 lat oraz egzaminowany Aufzugwärter (dozorca dźwigu), „stets anwesend oder leicht erreichbar” (stale obecny lub łatwo osiągalny). Bez obsługi mogły jeździć tylko Selbstfahrer (automatyczne, z przyciskami i zatrzymaniem piętrowym), za zgodą policji, a w kamienicach „nur erwachsenen Personen, die zum Hausstand der Mieter gehören” (tylko dorosłym domownikom lokatorów) (źródło: Druki: Bethmann 1913 — pruskie…). Egzamin Fahrstuhlführera w V 1911 (AB 179) = dźwig z obsługą z kabiny PRAWDOPODOBNE; zgody policji na jazdę bez windziarza w aktach brak (AB 177–221) .
• Jak się jeździło (podręczniki epoki: Lueger 1904–20, Ernst 1903, Bethmann 1913, Bloch 1911, Dubbel 1914): kabina nie miała przycisków pięter. Przez kabinę biegła linka sterownicza ∅ 13 mm (Steuerseil) albo była w niej dźwignia: pociągnięcie = jazda, położenie środkowe = stop. Trafienie w poziom podestu zależało „von der Geschicklichkeit des Aufzugführers” (od zręczności dźwigowego). Drzwi szybowe otwierał tylko klucz „in Verwahrung des Fahrstuhlführers” (w przechowaniu dźwigowego); zamek na klucz na naszych kratach jest z tym zgodny. Pasażer wzywał dźwig dzwonkiem do kabiny lub maszynowni. Samoobsługa przyciskowa „von jedem Laien benutzbar” (do użytku dla każdego laika) wchodzi do kamienic ok. 1908–1911, a w 1913 r. podręcznik zaleca ją już do domów czynszowych (źródło: raport kwerendy projektu § 3). Broszura dla windziarzy Der Fahrstuhlführer (inżynierowie Dampfkessel-Revisionsverein Berlin, 2. wyd. 1912) — nieosiągalna online.
• Dokumenty urządzenia (nieodnalezione — u właściciela / w archiwum dozoru): Revisionsbuch z atestami odbioru i świadectwem egzaminu dźwigowego . Dokumentacja dozoru, gdyby się zachowała, dałaby nazwisko windziarza, rysunek urządzenia i protokoły rewizji.
• Ludzie windy:
• August Schmidtke — inwestor i właściciel (Ober-Telegraphen-Assistent a. D. — emerytowany starszy asystent telegrafu, „Rentier”), wnioskodawca wszystkich pism; sprzedał dom Gertrud Baumann w czerwcu 1919 r. (akt 9 VI, wpis 30 VI) (źródło: AG II 56,0).
• Puchmüller — Stadtbaumeister Sopotu, odbiory 1910–11.
• Oberingenieur stowarzyszenia dozorowego — podpis [E. Münster?] (AB 179; odczyt nierozstrzygnięty).
• Fahrstuhlführer — bezimienny egzaminowany dźwigowy (AB 179).
• Portier w piwnicy od południa, nadzorujący windę i ogrzewanie (AB 195) — w VI 1912 portierem jest Franz Rutkowski (AB 202, 204) PRAWDOPODOBNE że ta sama osoba; w księdze adresowej 1915/16 Rutkowski figuruje jako Zimmermann (cieśla) (QA na skanie AB 1915/16).
• Aufzugwärter — dozorca windy, dla którego Schmidtke chciał urządzić trzecie mieszkanie w piwnicy; rejencja odmówiła 21 III 1912 (AB 210). Czy Aufzugwärter = portier — nierozstrzygnięte (właściciel argumentował, jakby to były dwie osoby; § 32 zna właśnie dwie role: dźwigowego w kabinie i dozorcę maszynowni) HIPOTEZA.
• Gniech (August/Augustyn) — pod nr. 44 od 1926 r., po wojnie „opiekun domu” na etacie DOKP (; PP) — o windzie w jego dokumentach nic nie ma.
• Zapowiedziane badanie jesienią 1912 i dalsze rewizje nie zostawiły śladu w aktach budowlanych (AB 221–339: 0 wzmianek). Protokoły rewizji prowadził dozór, nie policja, stąd brak wzmianek PRAWDOPODOBNE.

6. Po 1945 r. — bezruch, remont kapitalny, zniknięcie, ślady

6.1. Nieczynna, ale na miejscu (1945–1957)

Dawna mieszkanka (rocznik 1940 lub 1943 —), która wyjechała z rodziną do Niemiec w 1957 r., pamięta, że winda była nieczynna, ale kabina stała w szybie; potwierdza to dwoje innych informatorów, a wszyscy pytani pamiętają wyłącznie drewnianą kabinę WSPOMNIENIE-ZBIEŻNE. W tym samym okresie atrium było zamknięte (drzwi bez klamek, schody kręcone nieużywane) i służyło za skład węgla WSPOMNIENIE; miedziane bojlery w łazienkach miały paleniska na węgiel.

Dlaczego stała. Hipoteza mieszkańców (29 VIII 2026): winda stała, bo wymagała egzaminowanego windziarza, a nie z powodu awarii. Przepisy i ówczesna technika to potwierdzają. Konstrukcja z 1910 r. (sterowanie linką/dźwignią, klucz, dzwonek) i § 32 przepisu z 1908 r. zakładały stałą obsługę. Po 1945 r. zabrakło i obsługi, i dozoru: między 1945 a 1954 r. nie istniał w Polsce organ, który mógłby dopuścić stary dźwig osobowy do ruchu. Dekret o Urzędzie Dozoru Technicznego z 26 X 1950 dźwigów jeszcze nie obejmował. Dozór nad dźwigami ustanowiła dopiero uchwała nr 998 Prezydium Rządu z 23 XII 1953; nakazała rejestrację, badania i zakaz użytkowania urządzeń niezgłoszonych (terminy: nowe do 31 XII 1954, pozostałe do 31 XII 1955; inspektorat w Gdańsku). Dźwigi w jednostkach podległych Ministrowi Kolei miały być objęte odrębnym rozporządzeniem (wydania nie potwierdzono). Zarządzenie Ministra Energetyki z 9 V 1956 kazało użytkownikowi starego dźwigu sporządzić pełną dokumentację (rysunki, opis, obliczenia lin w 2 egz., książkę dźwigową wg wzoru UDT) do 31 XII 1957; niemiecka książka rewizyjna z 1911 r. wyjątku nie dawała. Rozporządzenie z 1963 r.: „Dźwignica może być użytkowana tylko na podstawie decyzji o dopuszczeniu jej do eksploatacji”, obsługa tylko po przeszkoleniu (źródło: raport kwerendy projektu § 4; wypis z biblioteki cyfrowej: MP 1954 nr 1 poz. 11; MP 1956 nr 22 poz. 280; MP 1956 nr 40 poz. 514; Dz.U. 1963 nr 46 poz. 258). Aby ruszyć windą, PKP musiałoby odtworzyć dokumentację obcego urządzenia sprzed półwiecza i wyszkolić uprawnionego windziarza. Brak windziarza, dozoru i decyzji wystarczał do bezruchu niezależnie od stanu mechaniki PRAWDOPODOBNE. Awaria była możliwa, ale niekonieczna. Dokument z 1964 r. pokazuje ponadto, że do tego czasu urządzenie zostało rozkradzione (brak silnika).

6.2. Dom kolejarzy: papiery bez windy (1950–1958)

• 1950: PKP (DOKP Gdańsk) jako zarządca; formularze nie mają rubryki windy (źródło: PP IMG_20210121_123718) .
• III 1958: skarga jednego z lokatorów (m. 13) na przebudowę „hallu” przez PKP (PL _066–_068) — nie dotyczy windy: chodziło o okno mieszkania na klatkę/atrium od północy, przy którym stanął komin kotłowni (ostatecznie 30–40 cm od okien); atrium było ogrzewane (4 klapy z luksferami otwierane przez palacza, dziś zabetonowane), stąd „utrata c.o.” = utrata ciepła z klatki. Winda i jej szyb leżą poza atrium. Rozbieżność: jeden z mieszkańców wiąże skargę z mieszkaniem „14”, dokument mówi o m. 13; przyjmujemy wersję dokumentu PRAWDOPODOBNE (co do przedmiotu skargi).

6.3. Remont kapitalny PKP i orzeczenie o dźwigu (1962–1964)

Komisja DOKP Gdańsk w „Protokóle Komisyjnego przeglądu budynku i urządzeń” z 26 IX 1962 przewidziała 20 000 zł na remont dźwigu — winda była więc w 1962 r. formalnie „urządzeniem budynku” do naprawy, nie złomem . Zarząd Drogowy DOKP zlecił 30 III 1963 remont kapitalny budynku (nr D4c/23223/112/63). W ramach tego remontu Biuro Projektów Kolejowych w Gdańsku (Gdańsk-Wrzeszcz, Grunwaldzka 139/145) zamówiło na podstawie umowy 63-195 orzeczenie rzeczoznawcy SIMP (Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Mechaników Polskich) dr. inż. Zenona Głażewskiego, podpisane w Gdańsku 25 IV 1964 (źródło: PKP 1963–65: Orzeczenie rzeczoznawcy o dźwigu…, s. 1–4; metryczka PKP 1963–65: Orzeczenie rzeczoznawcy o dźwigu…, weryfikacja na skanie 23 IX 2026). Ten sam numer ma projekt kotłowni z 1964 r., a inwentaryzacja z XII 1963 pochodzi z tego samego biura. Inwentaryzacja, kotłownia i orzeczenie to trzy części jednej dokumentacji remontu kapitalnego 1963–64 PRAWDOPODOBNE. Na okładce teczki odręczne „177”, być może numer w większym zbiorze.

Stan zastany w kwietniu 1964 r. : „wewnątrz unieruchomionej kabiny na parterze znajduje się składowisko rupieci, a drzwi szybu zamknięte były na dodatkowy zamek /kłódkę/”; „podszybie … jest wykorzystywane jako pomieszczenie piwniczne”; „stan techniczny wciągarki kwalifikuje ją do wyzłomowania z powodu zdewastowania /brak silnika elektrycznego, zdemontowana tablica rozdzielcza, poodkręcane części mechaniczne itp./”. Silnik zniknął więc przed kwietniem 1964 r.; kiedy i przez kogo, dokument nie mówi. Niezgodności z przepisami z 1963 r.: siatkowe ściany szybu nie odpowiadają § 84 rozporządzenia Ministra Górnictwa i Energetyki o dźwigach; obwody elektryczne niezgodne z PN/E; brak obwodu alarmowego; kontakty bezpieczeństwa do częściowej wymiany; kabina na jednej linie zamiast dwóch; „w czasie oględzin niezauważono chwytaczy” (hamulców bezpieczeństwa). Przy zawalonej kabinie mogło ich nie być widać.

Wniosek rzeczoznawcy : remont (nowa wciągarka, przebudowa szybu, nowa instalacja, dwie liny, chwytacze, remont lub wymiana kabiny, zgoda Rejonowego Dozoru Technicznego na maszynownię boczną albo budowa maszynowni nad szybem) „przekroczyłby znacznie sumę 20.000 zł. … a nawet koszt nowego dźwigu tej samej nośności” → „wydaje się celowym zamiast remontu zakupienie nowego dźwigu”. Mieszkańcy używali nieczynnego dźwigu jak komórki; zgadza się to z (węgiel trzymany w windzie; dokument mówi o „rupieciach” i nie rozstrzyga, gdzie leżał węgiel) WSPOMNIENIE-ZBIEŻNE. Pełna transkrypcja i faksymile: opracowanie projektu.

6.4. Zniknięcie (IV 1964 – 1968)

Nowego dźwigu nigdy nie zamontowano (brak nadszybia, 1988: „nieistniejący dźwig”). W 1968 r. starej windy już nie było WSPOMNIENIE. Usunięcie kabiny i resztek wciągarki przypada więc na lata IV 1964 – 1968, najpewniej w ramach remontu kapitalnego PKP (demontaż starego dźwigu pod nowy, którego nie kupiono z braku pieniędzy albo zgody dozoru) HIPOTEZA mocna. Dla mieszkańców wyglądało to tak, że windę „zabrano do remontu” i nie wróciła — stąd legenda (rozdz. 7). Co było dalej, nie wiemy; rozstrzygnąć mogą akta PKP z lat 1964–68 (rozdz. 8). Dawna granica dolna „1957” (wyjazd informatorki) i zbieżność z terminem 31 XII 1957 z zarządzenia 1956 r. straciły znaczenie dla datowania demontażu: kabina stała jeszcze w 1964 r.

6.5. Ślady w dokumentach PKP (1988–1989) i w operacie 2000

• IV 1988 — pierwszy dokument o braku windy: inwentaryzacja TSP „Wodnik” z Gdyni dla PKP Oddział Budynków Sopot (zespół: A. Konopińska, A. Dąbrowska; weryfikacja M. Traeger-Rajczyk): „drzwi do nieistniejącego obecnie dźwigu osobowego ażurowe, ozdobne”, „szyb windy zabezpieczony siatką stalową”, „niewykorzystywany szyb windy” (źródło: 1988 r. Kościuszki Wodnik/CCI_000018, s. 1, 3, 5). Wynika z tego: kabiny i maszyny nie było najpóźniej w 1988 r.; szyb był pusty i otwarty na klatkę; oryginalne ażurowe drzwi szybowe przetrwały (istnieją do dziś, zdjęcia 2026). Ten sam opis datuje dom „około roku 1933”, co rozmija się z aktami o ćwierć wieku.
• IV–VI 1989 — projekt PKP Oddział Budynków Sopot (adaptacja strychu na mieszkania, remont): szyb 110 cm przekreślony krzyżem, z nowymi ściankami na obu końcach PRAWDOPODOBNE (zamknięcie otworów szybu). Dźwig nie występuje w żadnym tekście, zestawieniu ani przekroju; zestawienie stolarki liczy 13 nowych okien, 33 drzwi piwniczne i 109 płytowych, bez drzwi szybowych. PKP nie planowało odbudowy windy (źródło: 1988 r. plany, rzuty/HPSCANNER0155–0168). Projektu nie zrealizowano: schody kręcone i piwnice bez zmian, podestów z siatką przed windą nie zbudowano PRAWDOPODOBNE oględziny.
• IV 1989 — teczki RSP „Rudno” (uzupełnienie inwentaryzacji + kosztorys 2/6): żadnej wzmianki o dźwigu, windzie, szybie ; jedyna luka — nieczytelna prawa kolumna opisów na przekroju (CCI_000056). Wg mieszkańców sformułowania „unieruchomiona winda” i „uruchomić windę” są w niezeskanowanej teczce 3/2 (opis stanu istniejącego i planowanych przebudów strychów). Do czasu skanu status WSPOMNIENIE-SPRZECZNE wobec Wodnika 1988 („nieistniejący dźwig”) i; „uruchomić windę” w 1989 r. może być formułą projektową („przywrócić dźwig”), nie świadectwem istnienia kabiny HIPOTEZA.
• 2000 — operat ORTECH: windy nie ma w tekście ani legendach; pusty szyb 115 × 281 cm wliczono do powierzchni wspólnej komunikacji („+12,16 m²”) i rozdzielono między właścicieli lokali jako udział PRAWDOPODOBNE (dopasowanie liczbowe) (źródło: Inwentaryzacja 2000/skan_03, skan_06).

6.6. Stan 2012–2026

Remont klatki przez wspólnotę w 2012 r.. W 2026 r. szyb nadal pusty i otwarty w duszy schodów; kraty z 1910 r. na wszystkich kondygnacjach, świeżo odmalowane; głowica bez nadszybia; dawna maszynownia przebudowana, ślady usunięte (rozdz. 4.3–4.4) PRAWDOPODOBNE. Z urządzenia przetrwała oprawa architektoniczna (kraty Karstädta z zamkami) i pusty szyb; detal krat (motyw słońca, rozety) jest tropem do katalogów ślusarskich, nie dźwigowych HIPOTEZA.

7. Legendy i wspomnienia wobec dokumentów

Drewniana kabina z ok. 1910 r. miała znikomą wartość „renowacyjną”; jedyną częścią wartą przeniesienia byłaby wciągarka, a ta w 1964 r. była już bez silnika i „do wyzłomowania”. Dlatego wersja o przeniesieniu urządzenia do innego gmachu jest mało prawdopodobna, choć nie da się jej wykluczyć bez akt PKP z lat 1964–68 PRAWDOPODOBNE.