Budynek — projekty i stan zbudowany

1. Słowniczek kondygnacji i orientacji

Strony świata : front = wschód (ul. Kościuszki / Schulstraße; tabliczka „44”); tył = zachód (tory kolejowe, oficyna 44a); wejście główne = elewacja północna (pas dojazdu, zewnętrzne schody); elewacja południowa = „droga żwirowa”, pion balkonów/wykuszy, 3 pary drzwi do suteren. Budynek jest głębszy niż szerszy: front 21,75 m, bok 33,47 m (Scan 3D 2020). Uwaga: rzuty 1963, 1988 i 2000 są narysowane z północą na dole (wejście u dołu arkusza) — wschód po lewej, zachód po prawej (weryfikacja na skanie na renderach PKP 1963–65: Rzut parteru z atrium i szybem…, materiały projektu, Inw. 2000: Operat ORTECH: opis… s. 40); plany 1906–1910 mają Schulstraße u dołu (front = dół), więc „tył/północ” w opisach tych rysunków = zachód. Mapa 1924 ma północ po prawej. Zastrzeżenie (, otwarte): telemetria drona z 2020 r. (GPS + kurs kamery) lokuje pion oszklonych loggii z witrażami na elewacji północnej, podczas gdy opisy zdjęć 2020–22 i materiały projektu mówią „południe”. Do potwierdzenia oględzinami; do tego czasu przypisanie loggii do strony S w tym raporcie ma rangę PRAWDOPODOBNE.

2. Działka

• Parcela 1295/237 (k. m. 1), od 1893 19 a 28 m² = 1928 m² (niezmienne do dziś: dz. 16, k. m. 31); architekci 1906–1922 liczyli z Feldbuchu 1946,16 m² (30,50/30,70 × 63,20/64,00 m) — różnica 18 m² niewyjaśniona HIPOTEZA różne pomiary (źródła: AG I k. 157,0; PL 20210115_027; AB k. 291; akta powojenne (APGoG 42,824); Inw. 2000: Operat ORTECH: opis… s. 31) .
• Zabudowa: dopuszczalna ⅓ = 648,72 m²; dom frontowy 20,50 × 31,54 m = 646,57 m² (1922) → z oficyną 828 m² (zgoda Senatu WMG 1922); wg wniosku 1927: dom 598,96 + oficyna 204,47 = 803,43 m²; ORTECH 2000: pow. zabudowy 663 m² (AB k. 291, k. 334; Inw. 2000: Operat ORTECH: opis… s. 8) .
• Linia zabudowy: 15 m od osi Schulstraße (po nowelizacji 1906; przedogródek/Vorgarten z żelaznym ogrodzeniem — Blatt IV 1908), odstępy boczne 5,0–5,1 m (PL 20210115_028, k. 1; AB k. 33–34) .
• Stara zabudowa (do X 1909): pierwszy dom Grzenkowskich między I 1876 a XI 1881 (listy hipoteczne: 1876 tylko „Acker”, XII 1881 „2 a Wohnhaus”, Gebäudesteuerbuch nr 232, 75 M); 8 I 1886 „Wohnhaus nebst Anbau”, 150→270 M; 11 V 1891 „a) Wohnhaus nebst Anbau mit Hofraum, b) Stall”; 1886/87 ubezpieczony od ognia (składki w rozliczeniu licytacji); dom nr kat. 107 „Frau Asbahn/Aspolm” z przybudówką, stajnią, pralnią, stodołą (1893–95); na arkuszu materiały projektu dom szachulcowy 2-kondygnacyjny (parterowy wg akt — sprzeczność nierozstrzygnięta) (AG I k. 7,1, k. 19,1, k. 43, k. 138,1, k. 98,0 — weryfikacja na skanie; k. 59, k. 155,0; PL 20210115 ⚠, k. 2 ⚠) ; przyłącze wodne 20 mm „starego domu 44/44a” przeniesione do nowego (AB k. 161 ⚠).
• Granice XIX w. (umowa 15 X 1892): „begrenzt von dem Wandel’schen Grundstücke, der Schulstraße, dem Eisenbahndamm”; głębokość od Schulstraße do nasypu 60,5 m; granica wewnętrzna = żywopłot agrestowy (AG I k. 146,0 weryfikacja na skanie) .
• Otoczenie: od zachodu „Königl. Eisenbahn Danzig–Neustadt” (nasyp, dziś tory z trakcją tuż za oficyną); nr 42 od N (Skibowscy 1922; skonfiskowany 1940/41 jako mienie polskie); nr 46 od S zniszczony w wojnie (ogród lokatora 1945–50); ogród lokatorski i „ogród dyrektora PKP” (PL _027; AB k. 292; Adr./1940(41); akta powojenne (APGoG 42,824)).

---

3. Cztery warstwy projektowe (1906–1910)

Wnioski PRAWDOPODOBNE: Wolschon przejął od Dunkela schemat sytuacyjny i zasadę wewnętrznego dziedzińca, zmienił architekturę; Schmidtke w 1909 pogłębił budynek do ~31,5 m, zamienił otwarty Hof na krytą studnię (Lichthof) ze schodami kręconymi i dachem szklanym Karstädta, wprowadził windę i przeniósł wejście z frontu na elewację północną. Poddasze wykończył mieszkalnie wbrew Bauscheinowi (legalizacja 1915).

Od dziedzińca (1908) do świetlika (1909). Na rzucie piwnic projektu 1908 (_055) ściany otaczające „Hof” mają czerwone urzędowe 51 cm — jak mury zewnętrzne: dziedziniec był odkryty, stąd warunek odwodnienia deszczówki do przedogródka na Bauscheinie (k. 85). Na rzucie I/II piętra z 1909 r. (_036) ściany dziedzińca są już rysowane cienko, z wrysowanymi schodami kręconymi i pozycją statyczną „Pos. 55” dachu — świetlik wszedł z Nachtragiem 31 VIII 1909 (k. 100: statyka „Glasdach des Lichthofes”), przed rozpoczęciem budowy (weryfikacja na skanie na skanach 17 IX 2026) . Zbudowane ściany atrium na 1 cegłę z pojedynczymi szybami (oględziny) to zatem ściany wewnętrzne od pierwszego dnia budowy PRAWDOPODOBNE; warunek z k. 85 stał się bezprzedmiotowy. Zasada „ściany odkrytego dziedzińca = mury obwodowe” to wiedza ogólna, do sprawdzenia w tekście ordynacji sopockiej 1905/06.

Droga służby w projekcie Dunkela (1906) — wejścia gospodarczego z zewnątrz nie ma. (Na podstawie rzutów piwnic, parteru i I/II piętra, przekroju podłużnego i elewacji „Bahn-Seite”, obejrzanych 2026-10-09.) - Schody gospodarcze biegną wzdłuż tylnej (zachodniej) ściany dziedzińca, między dwoma „Entrée” (wejście kuchenne ze spiżarnią „Sp.”) obu mieszkań, przy „offener Altan” (otwarty ganek) na każdej kondygnacji: na rzutach parteru i pięter prosty bieg 5,05–5,08 m z zabiegami na obu końcach; na przekroju podłużnym — zakreskowany bieg od parteru po poddasze po stronie dziedzińca (PL 20210115_006, 20210115_002, 20210115_013, 20210115_022) PRAWDOPODOBNE. Na poddaszu — „osobne schody przy Altan” (PL/_001, opis rysunku). - Dziedziniec leżał na poziomie terenu, ok. 0,6 m poniżej podłogi parteru: na przekroju linia gruntu dziedzińca przechodzi pod oknami parteru, a do podnóża schodów gospodarczych prowadzi z dziedzińca 4–5 stopni; okna piwnic od dziedzińca mają szyby świetlne (PL _013, 20210115_022) PRAWDOPODOBNE. - Piwnica łączy się z dziedzińcem dwoma kręconymi biegami w tylnych narożnikach dziedzińca (strzałki z biegów w stronę dziedzińca, pod Altanem linia rzutu z dwoma filarami) (PL _005) PRAWDOPODOBNE. Główna klatka do piwnicy nie schodzi — pod nią komórka „Keller” 2,70 m; sklepy mają własne schodki do „Laden-Keller” . - Obwód budynku jest zamknięty: z zewnątrz tylko wejście główne od ulicy („Eingang”, schodki z chodnika), dwa sklepy i od strony torów dwa biegi schodków z ogrodu na balkon parteru, do pokojów (PL _004, 20210115_006). Dziedziniec otoczony murami z czterech stron, bez przejazdu; piwnica bez zejścia z zewnątrz (tylko szyby świetlne) . - Wniosek: służba, dostawcy i węgiel szli wejściem głównym, przez sień i hall (Diele) na dziedziniec, stamtąd do schodów gospodarczych albo do piwnicy PRAWDOPODOBNE. Miejsce przejścia hall → dziedziniec: w ściętych narożnikach dziedzińca przy hallach narysowano wachlarz kresek — drzwi lub stopnie HIPOTEZA. Przy piekarni w piwnicy (mąka, węgiel, pieczywo) brak osobnej drogi był wyraźną słabością projektu; akta nie mówią, czy należał do powodów jego odrzucenia HIPOTEZA.

---

4. Stan zrealizowany (1910–1915) — na podstawie akt

• Bryła: „nie dwie, lecz trzy kondygnacje i jedno w pełni zabudowane poddasze” (magistrat 1915) = piwnica + parter
• I + II + III (mansarda) + strych; dom frontowy „erbaut 1909/10” (wniosek 1927) (AB k. 250, k. 334) .
• Konstrukcja: mury 51/38/25 cm (parter 64 w projekcie 1906); strop nad piwnicą betonowy 10 cm na belkach stalowych (600 kg/m²); stropy wyższe mieszane — masywne (Kleina) i belkowe drewniane; ściana środkowa parteru szkieletowa na 8 słupach I 12 (dla wnętrza 13 × 3,5 m); balkony na dwuteownikach 150 ze stropem Kleina, wysięg 2,7 m; więźba płatwiowa ze stolcami, krokwie skorygowane do ≤ 60° (XII 1909); dach dachówka + cynk/papa (AB k. 103–111, k. 121; PL _073; Elewacje.pdf s. 55; PKP 1988–89: Przekrój I–I przez budynek i… ⚠) .
• Świetlik nad atrium: stalowy dach kopertowy ok. 9,9 × 9,4 m (obliczenia: rozpiętość wiązara 7,20 m, szkło zbrojone 10 mm, 250 kg/m²), kuty grzebień kalenicowy i sterczyna — Karstädt/Thieme XI 1909; węzły nitowane (fot. 2021) (PL _030–_032, 20210115_075–_081; 2021 r. orzeczenie świetlik/) . Wymiar 2020: 10,09 × 7,63 m, kalenica +19,66 m, przesunięty ~2,5 m ku zachodowi od środka dachu (Elewacje.pdf s. 40–45) .
• Schody kręcone: żelazne, 21–22 stopnie wachlarzowe (15/28/41 cm), bieg 1,10 m, słupy I–IV, stopnie 3 cm sosna na kątownikach, kuta balustrada (rozety/woluty); wykonawca R. Karstädt, Elbląg; w atrium po wschodniej stronie (PL _029, 20210115_033, 20210115_043) .
• Winda: szyb w duszy klatki głównej po zachodniej stronie atrium, od piwnicy po ostatni spocznik pod świetlikiem, bez nadszybia; maszynownia w suterenie; odbiór V 1911; kraty Karstädta na wszystkich kondygnacjach zachowane do dziś . Urządzenie opisuje po raz pierwszy orzeczenie z 25 IV 1964 (napisy na maszynie i oględziny): dźwig osobowy Burckhardt & Ziesler, Chemnitz, 300 kG / 4 osoby, napęd elektryczny, wciągarka bębnowa, „maszynownia boczna umieszczona obok podszybia” (= „050 MASZYN.” z rzutu 1963). Ściany szybu z siatki stalowej (drut 2 mm, oczko 26 mm, 1950 mm nad stopniami), odległość poręczy od części ruchomych 230 mm, drzwi szybowe 945 × 2110 mm, kabina o pełnych ścianach z drzwiami rozsuwnymi, zawieszona na jednej linie, bez widocznych chwytaczy (PKP 1963–65: Orzeczenie rzeczoznawcy o dźwigu… s. 2–3) PRAWDOPODOBNE. Pełna analiza: opracowanie projektu.
• Instalacje od początku: kanalizacja i wodociąg miejski (przyłącze 20 mm), gaz (oświetlenie), elektryczność (od 1910 w komorach poddasza), centralne ogrzewanie, Entstäubungsanlage (centralne odkurzanie, 1910), łazienki z WC i piecykami kąpielowymi w każdym mieszkaniu, punkt poboru wody na strychu (AB k. 116, k. 143, k. 153, k. 162, k. 165, k. 195, k. 274; PL _009) . Bojlery miedziane na węgiel w łazienkach WSPOMNIENIE; zachowany, odnowiony egzemplarz z kamienicy — miedziany piecyk kąpielowy z natryskiem na żeliwnym palenisku (źródło: 2026-zdjecia/boiler/, zdjęcia z 2026 r.) PRAWDOPODOBNE (co do pochodzenia z domu).
• Program mieszkań ok. 1911: 6 zamożnych rodzin w dużych mieszkaniach + 2 małe mieszkania na poddaszu (sporne) + 3 mieszkania w suterenie (portier, 2 wdowy) — razem 8 lokali głównych (2 na kondygnację) (AB k. 189, k. 202) .
• Elewacje: tynk wapienno-piaskowy barwiony w masie, gładki, jednolity kolor detalu i tła (KEIM 9096 wg badań 2020); drewniana podbitka; stalowe osłony balkonów/loggii ze szkłem witrażowym (żółć/bursztyn/biel; portret Claaszenów ok. 1930 na ich tle; „opalany ogród zimowy” w ogłoszeniu 1938); 2 sterczyny-wazony ze sztucznego kamienia na wschodnich wystawkach; fryzy z płycin, owalny medalion (pusty); lukarny drewniane z „kostkami”, 7 „wolich oczu” (DOKUMENTACJA OPISOWA.pdf; Elewacje.pdf s. 20, 45; Dach.pdf s. 24, 38; PBC 18015; zdjęcia z drona 2020/) PRAWDOPODOBNE.
• Wejście: od północy — wysokie drzwi z naświetlem, 2 stopnie lastryko, jeden bieg; zabudowa wejścia (stalowo-witrażowy wiatrołap „tramwaj”?) nie zachowała się; nie wiadomo, czy była przed- czy powojenna (Elewacje.pdf s. 20) WSPOMNIENIE / HIPOTEZA.

---

5. Przebudowy i inwentaryzacje po 1910

---

6. Układ kondygnacji — projekt vs stan (1910 / 1963 / 1988–89 / 2000 / 2020)

Źródła tabeli: PL _055–_057, 20210115_034–_042, 20210115_007–_012; materiały projektu; PKP 1988–89: Rzut poddasza z inwentaryzacji…; Inw. 2000: Operat ORTECH: opis… s. 8–41; Elewacje.pdf s. 40–45; 2026-zdjecia/; szczegóły dla poszczególnych pomieszczeń w materiały projektu § C.

Ciągłość formy : układ ścian nośnych, atrium, obu klatek i werand nie zmienił się między 1910 a 2000; wymiary atrium stałe (±2 cm) przez 37 lat pomiarów; szyb windy 114–115 × 280–281 cm identyczny 1963→2000. Zmiany to podziały lokali, kotłownia 1964 z kominem, wejście 1964, zabudowa strychu, utrata kabiny windy, wtórny tynk „baranek” i cokół lastryko, dachówka.

---

7. Oficyna (Kościuszki 44a)

• Projektowana już 1908 (Hinterhaus wzdłuż wschodniej granicy — odrzucona: „soll nicht zur Ausführung gelangen”); zbudowana 1922–26 przez Eugena Baumanna w głębi działki od zachodu (przy torach), przy granicy z nr 42: parter + piętro, murowana, papa, garaż na 2–3 auta, mieszkania na piętrze, świetlik; pierwotnie biuro i magazyn firmy zduńskiej (PL _028, 20210115_044–_047, 20210115_058; AB k. 290–338) .
• 1929: osobny adres „44a” z 4 lokatorami (Bauer, Dobeslaw ×2, Gniech); 1950: lok. 21; 1988: „Kościuszki 44 i 44a”; 1989: „istn. mur. I p. bud. mieszk.-gosp.” rzut L + budynek gospodarczy do rozbiórki + magiel (osobny, przy narożniku SW); 2000: 3 lokale (79,1/101,5/59,9 m²) + 2 garaże 35,1 m², dach „płaski”, rozbudowa 1968. 2020: Scan 3D — 22,98 × 12,15 m, dach wielopołaciowy (kalenica +6,68 m), 7 kominów, bramy garażowe od wschodu; ściana zachodnia wychodzi bezpośrednio na tory/tereny PKP (3 okna na piętrze, graffiti; arkusz A-6 „Elewacja zachodnia … od strony terenów PKP”, skan 3D E2_04), ściana północna głucha; werandy rozebrane/obudowane (PBC AB 1929; akta powojenne (APGoG 42,824); HPSCANNER0154.pdf ⚠; Inw. 2000: Operat ORTECH: opis… s. 7, 26–27, 34–35; Elewacje.pdf s. 46–51) . Opis techniczny Archigraf 2020 mylnie nazywa ścianę zachodnią „południową”, podobnie „wejście w elewacji zachodniej” w pkt 6.5 (sprawdzone 2026-08-29, C-135).
• Teczka BPK 1965 (DOKP): inwentaryzacja innego, 2-kondygnacyjnego budynku ~21,8 × 12,0 m z garażem — oficyna 44a przed rozbudową 1968 PRAWDOPODOBNE (materiały projektu).

---

8. Elementy oryginalne zachowane (stan 2020–2026) — wykaz do konfrontacji z projektami

---